Айыу менән бал ҡорттары

Борон-борон заманда, өйрәк үрәтник, һайыҫҡан дисәтник саҡта, булған, ти, бер тайыш табан айыу. Уның ҡойроғо, төлкө ҡойроғо кеүек үк, оҙон да, йөнтәҫ тә булып, өрпәйеп торор булған ти.

Айыу бал яратҡан. Балһыҙ йәшәй ҙә алмаған. Гел генә бал ашауҙы уйлаған да йөрөгән. Бал ҡорттары мыжлап торған ағас ҡыуышын күрҙеме, айыуҙың шатлығы эсенә һыймай башлай икән. Ул, аушаңлап, ағас башына менә лә, умартаны пыр туҙҙырып, бал ашарға тотона икән. Бал ҡорттары айыуҙы һырып алалар ҙа сағырға маташалар, әммә булдыра алмайҙар. Сөнки айыуҙың йөнө оҙон, ә бал ҡорттарының ҡаяуҙары ҡып-ҡыҫҡа. Улар, айыуҙың тәненә яҡынлашырға тырышып, йөн араһына инәләр-инәләр ҙә шунда сырмалып бөтәләр. Ә айыуға шул ғына кәрәк тә. Ул ағастан төшә һала ла ерҙә аунай башлай. Йөн араһында буталып ҡалған бал ҡорттары иҙеләләр ҙә бөтәләр. Улай ҙа булмаһа, һыуға барып бер сумып ала, ти, был, бал ҡорттары шунда сыланып, ҡойолоп төшәләр. Шунан һуң айыу йәнә ағас башына менеп китеп, солоҡтағы бал бөткәнсе, үҙенең эсе күпкәнсе, һыйлана икән, ти.

Бер ваҡыт урманға утын алырға бер кеше килгән икән. Ипләберәк ҡараһа, ағас башында бал ашап ултырған айыуҙы күреп ҡалған. Үҙе бал ашай, ти, айыу, ә йөнтәҫ оҙон ҡойроғо менән бал ҡорттарын ҡыуа икән, ти.

– Әх, һин, тайыш табан, тайыш табан! Ҡорттарҙы ҡырып, әҙер балды ашап йөрөйһөң икән әле! Муйыныңды өҙмәһәмме, бына күр ҙә тор!– тип, теге кеше ағас башына менеп киткән.

Ул айыуға ҡарап балтаһын һелтәгән. Әммә балта айыуҙың муйынына түгел, ә ҡойроғона тап килеп, уны сабып өҙгән. Шулай итеп, тайыш табан айыу оҙон йөнтәҫ ҡойроғо менән бөтөнләйгә хушлашҡан. Айыу ағастан төшкән дә, башын түбән баҫып, урман араһына инеп юғалған.

Шунан бирле айыуҙар сонтоҡ ҡойроҡло булып ҡалғандар, ти.

Теге кеше солоҡто яҡшылап ҡарап, юнәтеп сыҡҡан, кәрәҙҙәрҙе үҙ урынына ҡуйған да ҡайтып киткән.

Бал ҡорттары быны күреп, башта ғәжәпләнгәндәр. Улар инә ҡорттан:

– Ниңә был кеше беҙҙең балыбыҙҙы ашап ботөрөп китмәне икән? – тип һорағандар. Инә ҡорт ни тип яуап ҡайтарырға белмәгән. Шулай ҙа ул бал ҡорттарына:

– Барығыҙ, осоп етегеҙ ҙә ул кешенән беҙҙең балыбыҙҙы ниңә ашамауын һорағыҙ,– тигән, ти.

Бал ҡорттары теге кешене ҡыуып етеп һорағас, ул:

– Әгәр мин балығыҙҙы ашаған булһам, үҙегеҙгә ҡыш ашауға нимә ҡалыр ине? Һеҙ ҙә астан үлер инегеҙ, йәренгә мин дә балһыҙ ҡалыр инем, – тип яуап биргән, ти.

Бал ҡорттары солоҡҡа әйләнеп ҡайтҡандар ҙа инә ҡортҡа теге кешенең һүҙҙәрен әйтеп биргәндәр. Шул саҡта инә ҡорт кәңәшкә бөтә ҡорттарҙы йыйған. Бал ҡорттары, ул кешегә күмәкләп барырға ла, үҙҙәрен айыуҙан һаҡлауын һорарға, тип кәңәш иткәндәр, ти.

Ҡорттар ауылға, теге кеше янына барып:

– Беҙҙе яуыз айыуҙан ҡотҡара күр, үҙ эргәңә ал. Ә беҙ һиңә бының өсөн рәхмәт әйтербеҙ, – тигәндәр, ти.

– Яҡшы! Мин һеҙгә бик һәйбәт итеп умарта эшләрмен. Һеҙ шунда йәшәрһегеҙ, бал йыйырһығыҙ,– тип яуап биргән ти, кеше.

Шул көндән бирле бал ҡорттары кешеләрҙе бал менән һыйлай башлаған, ти.

Етем төлкө

Бер заман, яҙ көнө, айыу, бүре, эт, ҡуян бергә осрашҡандар. Ҡыш көнө һалҡында аҙыҡ табыуы ҡыйын булды, тип зарланышҡандар, ти, былар. Шунан айыу:

– Бергә торайыҡ, еңелерәк булыр,– тигән.

Бөтәһе лә шуға риза булып, урман эсендәге бер аҡланға бәләкәй генә өй һалғандар ҙа бергә тора башлағандар. Шулай тороп ятҡанда, берҙән-бер көндө айыу:

– Ҡышҡа әҙерләнергә ваҡыт, дуҫтар,– тигән.– Беҙгә һыйыр һатып алырға кәрәк. С‚ уны көтөп ашатыр, һөтөн һауып, ҡаймағын бешһәк, ҡышҡылыҡҡа берәр батман майыбыҙ булыр.

Бүре, эт, ҡуян айыуҙың был кәңәшен хуп күргәндәр. Шул көндө үк баҙарға барып, үҙҙәре тотоп ашаған йәнлектәрҙең тиреләрен һатҡандар ҙа шунан килгән аҡсаға һыйыр һатып алғандар.

С‚ көн һайын һыйырҙы аҡланға сығарып көткән. Бүре кис менән һөтөн һауып ала торған булған. Ҡуян һыйырға яҡшыраҡ үләнле ерҙе күрһәтеп йөрөгән, айыу бөтә хужалыҡ эштәрен башҡарған.

Йәй шулай эш менән үткән. Көҙгә инде былар бер батман һары майлы булғандар.

– Был майҙы өй башына, ҡыйыҡ аҫтына ҡуйырға кәрәк,– тигән айыу.– Хәҙергә майға берәү ҙә теймәһен. Ҡыш еткәс,

аҙлап-аҙлап ҡына алырбыҙ ҙа, майға картуф ҡурырбыҙ.

Шунан былар дүртәүләп һары май тултырылған батманды өй башына күтәрен мендергәндәр ҙә ҡыйыҡ аҫтына йәшереп ҡуйғандар.

Бер көндө кис менән былар сәй эсеп ултыралар икән, кемдер берәү тәҙрә сирткән. Ҡуянға тороп ишек асырға ҡушҡандар.

Өйгә ҡулына ҡомған тотҡан төлкө килеп ингән дә эйелеп-бөгөлөп:

– Һаумыһығыҙ, ҡәҙерле дуҫтарым! Хәйерле кис! – тигән.Хужалар төлкөнө сәй янына саҡырғандар. Теге ултырған. Бер-ике туҫтаҡ сәйҙе эсеп алғас, төлкө ашыҡмай, бик әҙәпле ҡыланып ҡына һүҙгә башлаған.

– Мин яҡты донъяла япа-яңғыҙ ҡалған үкһеҙ етеммен. Мине лә үҙегеҙҙең араға алһағыҙсы! – тигән.

– Ярар, һине үҙебеҙҙең араға алыу-алмау тураһында бөгөн һөйләшербеҙ,– тигән айыу.–Иртәгә яуабын алырға килерһең.

Айыу, бүре, эт, ҡуян:

– Был төлкө әҙәпле генә, баҫалҡы гына күренә. Үҙебеҙҙең янға алайыҡ әйҙә,– тигән уйға килгәндәр.

Шулай итеп, төлкө улар менән бергә йәшәй башлаған. Ул үҙен бик әҙәпле тотҡан, бөтәһенең дә һүҙен тыңлар, ни ҡушһалар, шуны эшләр булған. Айыуға, бүрегә, эткә генә түгел, хатта ҡуянға ла ярарға тырышҡан.

Күп тә үтмәй, төлкө ҡыйыҡ аҫтында бер батман май йәшерелгәнде белеп алған. Төлкө, май тиһәң, үлеп бара бит инде. Ул майҙы үҙе генә ашар өсөн хәйлә эҙләй башлаған.

Күп баш вата торғас, ул хәйләһен дә тапҡан. (Шуның өсөн дә хәйләкәр төлкө, тиҙәр уны!)

Кистәрҙән бер кисте төлкө һылтау итеп, ҡапҡа ныҡ бикләнгәнме икән тип, тикшереп килергә булған. Шул ерҙә ул урамға сығып тәҙрә сирткән дә, ят тауыш менән:

– Етем төлкө өйҙәме? – тип һораған.

– Өйҙә, өйҙә, хәҙер тыштан инер,–тип яуап биргәндәр уға.

– Ингәс тә әйтегеҙ уға, хәҙер үк беҙгә яңы тыуған бурһыҡ балаһына исем ҡушырға барһын!

– Ярар, әйтербеҙ, – тип яуап ҡайтарғандар өйҙән. Төлкө белмәмешкә һалышып өйгә ингән.

– Төлкөкәй, яңы ғына берәү килеп һине бурһыҡ балаһына исем ҡушырға саҡырҙы,– тигән айыу.

– Улай булғас, барырға кәрәк,– тигән төлкө.

Йылдам ғына йыйынған да ул өйҙән сыҡҡан. Өйҙө бер түңәрәтеп әйләнгәндән һуң, һаҡлыҡ менән генә өй башына һикереп менгән дә батман тулы майҙы ашай башлаған. Туйғансы ашаған ул. Төлкө шунда ятып бер аҙ ял иткән дә өйгә кире ингән.

– Йә, нимә менән һыйланылар үҙеңде? – тип һорағандар

– Ҡурылған ҡаҙ, тултырылған тауыҡ, һары май менән,– тип яуап ҡайтарған да төлкө ирендәрен ялап ҡуйған.

– Ниндәй исем ҡуштың? – тип һораған эт.

– Башбала,– тип яуап ҡайтарған төлкө. Икенсе көндө төлкө:

– Миңә тағы ла исем ҡушырға барырға кәрәк,– тигән, ә үҙе тышҡа сығып, өй башына менгән дә майҙы батмандың яртыһына төшкәнсә ашаған.

Ул өйгә кире ингәс, ҡуян унан:

– Яңы тыуған балаға ниндәй исем ҡуштың?–тип һораған.

– Уртансы,– тип яуап биргән төлкө.

Өсөнсө көндө лә төлкө, хәйләһен табып, өй башына менгән. Был юлы инде майҙы бөтөргәнсе ашаған. Батманды таҙартҡансы ялаған да өйгә ингән.

– Йә, ниндәй исем ҡуштың? – тип һораған улап ҡуян.

– Кинйә,– тип яуап ҡайтарған төлкө.

Ҡыш килеп еткән. Көндәрҙән бер көндө айыу, иптәштәренә ҡарап:

– Йә, дуҫҡайҙарым! Бер аҙ май алып инеп, картуф ҡурырға кәрәк,– тигән.

Иптәштәре быға шатланып:

– Ҡана, ҡурайыҡ,– тигәндәр.

– Бар, төлкө, һин бер аҙ май алып ин,– тигән айыу.

Бөтәһе лә тышҡа сыҡҡандар. Төлкө стена буйлап өй башына менә башлаған да кире ҡолап төшкән. Менә алмауына һылтау табырға тырышып:

– Бик бейек икән шул, мин унда менә алмайым, – тип зарланған. С‚ төлкөгә ярҙам итергә булған. Елкәһенә баҫтырған да өй башына мендергән. Шул ерҙә түбәндә ҡалыусылар төлкөнөң сыйылдап ҡысҡырыуын ишеткәндәр:

– Бында бер төрлө лә май юҡ! Буш батман ғына бар. Ҡапыл ғына уға берәүһе лә ышанмаған. Шул ваҡыт төлкө буш батманды түбәнгә тәгәрәтеп төшөргән. Ҡараһалар, батман ысынлап та буп-буш булып сыҡҡан.

– Был майҙы ниндәй оятһыҙы ашаған икән? – тип үкергән айыу.

– Хәҙер үк табырға кәрәк ҡараҡты!

Ҡараҡты нисек табырға тип, оҙаҡ ҡына уйлашҡандар улар. Күп уйлай торғас, айыу былай тигән:

– Ҡана, ҙур итеп ут яғайыҡ та үҙебеҙ шуны тирәләп ултырайыҡ. Майҙы кем ашаған булһа, ут ҡыҙыуынан уның эсендәге майы иреп тышҡа сығыр.

Шулай итеп, ут яғып ебәргәндәр былар.

УҠянында ултыра торғас, улар йылыныуҙан ойоп йоҡоға киткәндәр. Ҡыштың тәүге һалҡын көндәре булғанлыҡтан, айыу бөтәһенән дә ҡатыраҡ йоҡлаған.

Төлкө генә керпек тә ҡаҡмаған. Шул ерҙә ул үҙенең бөтә тәне буйлап май һарҡып сыға башлауын күргән, һиҙеп ҡалһалар, миңә яҡшылыҡ булмаҫ, тип ҡурҡҡан. Ҡорһағына сыҡҡан майҙы ҡомғанына йыйып барған, шунан уны айыу өҫтөнә илтеп ҡойған.

Йоҡоларынан уянып ҡараһалар, барыһы ла ҡоп-ҡоро, ә айыуҙың бөтә тәне майға мансылған, ти.

– Майҙы бына кем ашаған икән! – тип ҡысҡырып ебәргән төлкө. Шунан айыуҙы муйынынан аҫып ҡуйырға булғандар.

– Ашыҡмағыҙ! Бында ниндәй ҙә булһа хәйлә бар! – тип ҡысҡырған айыу.– Утты тағы ла ҡыҙыуыраҡ яғырға ла ҡайтанан һынап ҡарарға кәрәк.

Бөтәһе лә быға риза булған, тик төлкө генә: «Ут яғырға кәрәкмәй, былай ҙа айыу ағайға бик эҫе бит!» – тигән булып ҡаршы төшкән.

Төлкөнөң һүҙен тыңламайынса, тағы ла ут яҡҡандар ҙа, бөтәһе лә түңәрәтеп ултырған. Айыу, үҙенең ҡышҡы ғәҙәте буйынса, тағы ла хырылдап йоҡоға киткән. Ә бүре, эт, ҡуян юрамал йоҡлағанға һалышҡандар. Төлкөнөң тағы ла майы һарҡып сыға башлаған.

Төлкө, башҡа йәнлектәрҙең йоҡлағанын күргәс тә, тағы ла үҙенән сыҡҡан майҙы ҡомғанына тултырып алып, айыу өҫтөнә ҡоймаһынмы! Бүре, ҡуян, эт быны күреп кенә ҡалғандар ҙа төлкөгә ташланғандар:

– Бына ҡайҙа икән ул ҡараҡ! Етмәһә, йыуаш ҡына бер етем булып ҡыланды!..

Был шау-шыуға айыу ҙа уянған. Уға булған хәлде түкмәй-сәсмәй һөйләп биргәндәр.

– Мин майҙың тамсыһын да ашағаным юҡ! – тип аҡланырға тотонған төлкө.

Шул ерҙә бөтәһе лә төлкөнөң яғаһынан алып бәйләгәндәр ҙә, утты тағы ла ҡыҙыуыраҡ яғып, уны ут өҫтөндә тотҡандар. Ә май ут өҫтөнә аға ғына биргән.

Шунан һуң улар төлкөнө үлтерә яҙғансы туҡмағандар ҙа былай тигәндәр:

– Хәҙер үк үксәңде ялтырат бынан! Эҙең дә булмаһын! Беҙҙең арала һиңә урын юҡ!

Төлкө ҡомғанын алған да башы һуҡҡан яҡҡа олаҡҡан, ти.

Төлкө менән әтәс

Бер төлкө киптерергә элеп ҡуйған ҡуян тиреһен урлай. Ҡуян тиреһе уға ниңә көрәктер инде, кем белһен. Тирене ашап булмай. Үҙенә тун тектерергә уйлайҙыр, тиһәң, төлкөнөң өҫтөндә бик һәйбәт туны бар. Берәй хәйлә өсөндөр инде. Төлкө бит гел хәйлә менән генә көн итә.

Бер саҡ ҡуян тиреһен ябына ла был ауылға тауыҡ урларға китә. Төлкө тауыҡтарҙың ҡуяндан ҡурҡмауын яҡшы белә. Тауыҡтар ғына түгел, хатта унан турғайҙар ҙа ҡурҡмай.

Ауыл осондағы өйҙөң баҡсаһы артында бер әтәс менән бер тауыҡ, тибенеп, ем сүпләп йөрөй икән. Ҡуян тиреһе ябынған төлкө туп-тура быларға ҡарап килә. Тауыҡ уны күреп ҡала ла әтәскә:

– Ҡара әле, беҙгә табан әллә кем килә! – ти. Әтәс, күкрәген кирә биреп, эре генә ҡарай ҙа:

– Ҡурҡма, ҡуян бит ул! – ти. Үҙе тағы ла тибенергә тотона. Шул арала төлкө килен етә лә тауыҡты эләктереп алып та китә. Әтәс, атаҡ-атаҡ, тип аптырап тора ла ҡала. Тауығы өсөн бик ҡайғырып, әтәс ҡураға ҡайтып китә. Ҡурала йөрөгән тауыҡтар, әтәстең кәйефе бик төшөнкө икәнен күреп, уның янына югереп килеп етәләр.

– Ни булды ла ни булды? Ниңә улай күңелһеҙһең? – тип һораша башлайҙар. Әтәс, илаған һымаҡ, күҙҙәрен сылт-сылт йомоп:

– Берегеҙҙө ҡуян алып китте! – ти. Тауыҡтар, бер-береһенә ҡарашып, көлөп ебәрәләр.

– Ҡайһы саҡта бигерәк юҡты һөйләйһең. Шаяра белмәйһең,– тиҙәр.

Әтәс асыулана, кикреге ҡыҙарып китә.

– Ниңә көләһегеҙ, ахмаҡтар? Мин һеҙгә үҙ күҙем менән күргәнде әйтәм дәбаһа! – тип екеренә.

Тауыҡтар барыбер ышанмайҙар. Әтәстән ҡурҡып, юрый ғына ышанған булалар. Әтәс һаман әтәсләнә:

– Һиҙмәйерәк ҡалдым, һиҙгән булһам, ул ҡуянды мин, елкәһенә ҡунып, суҡыр ҙа тырнар инем үҙен. Икенсе килә ҡалһа, эләгер әле үҙенә! Күрмәгәнен күрһәтермен! Туп-тура өҫтөнә барып ҡунырмын, һеҙҙең алдығыҙҙа ҡысҡыртып талармын үҙен! – тип, көр генә тауыш менән ҡысҡырып ебәрә.

Бер көндө кис менән теге төлкө, тағы ла шул ҡуян тиреһен бөркәнеп, тауыҡтар ҡунаҡсаһына килә. Әтәс быны күреп кенә ҡала ла:

– Бына килеп эләктеңме хәҙер! – тип, төлкөнөң өҫтөнә һикерә. Ҡапыл ғына булғас, төлкө быны әтәстер, тип уйламай. Ниндәйҙер көслө йыртҡыс ҡоштор, тип шикләнә. Шуның өсөн ҡасып ҡотолоу яғын ҡарай. Әтәс тырнаҡтарын ҡуян тиреһенә ныҡ ҡына батыра. Тире тырнаҡтарына эләгеп ҡала. Әтәс, тағы ла ҡуҡырая төшөп, тауыҡтар алдында маҡтана башлай.

– Бына ҡарағыҙ, теге уҫал ҡуяндың тиреһен һыҙырып алын ҡалдым! Һап-һары булып, шыр яланғас көйө ҡасты. Үлтерә инем, ҡасып ҡотолдо,– ти.

Тауыҡтар әтәстең шундай батырлығына һоҡланалар.

– Бигерәк батырһың инде! – тиҙәр.

Әтәс, тағы ла ғорурланып, маҡтаныуын дауам итә:

– Мин иҫән саҡта бер кемдән дә ҡурҡмағыҙ! Һеҙҙе йәберләтмәм. Ҡуян түгел, төлкө килһә лә ҡурҡмағыҙ, тыныс булығыҙ! – тип, тауыҡтарҙы тынысландыра.

Икенсе бер көндө кис менән теге төлкө тағы ла ҡунаҡсаға килә. Әтәс быны күрә лә:

– Әһә, теге шәрә ҡуян килгән. Хәҙер үлтерәм мин уны! – тип төлкөнөң елкәһенә осоп ҡуна. Төлкө ситкә югерә лә инәлгән була:

– Әтәс туғанҡайым, харап итмә инде мине, үлтермә, зинһар! – тип ялынған була.

Әтәс батырланып:

– Тиреңде һыҙырып алдым, хәҙер мин йәнеңде алам һинең, яуыз ҡуян! Ҡайҙа алып киттең минең тауыҡты? Йә, әйт әле! – тип ҡысҡыра. Төлкө үҙ хәйләһен дауам итә:

– Тауығың иҫән, әтәс туганҡайым, уға бер кем дә теймәгән, юҡҡа ҡыҙма. Урманда ул. Әйҙә барайыҡ, алып ҡайтырһың,– ти.

– Тауығымды ҡайтармайынса тороп, мин һинең елкәңдән төшмәйем! – ти әтәс.

– Бына шунда китеп барабыҙ бит инде, әтәс туғанҡайым. Алын ҡайтырһың, бер аҙ сабыр ит,– ти төлкө.

Урманға барып инәүҙәре була, төлкө аунай ҙа, әтәстең муйынынан эләктереп ала. Бер аҙҙан аңра әтәстең тик йөндәре генә туҙып ятып ҡала.

Йомарт ҡуян

Бер байрам көндө бер кеше үҙенең бәләкәс кенә улын ҡунаҡ саҡырырға ебәргән. «Фәлән-фәлән ағайыңды, фәлән-фәлән бабайыңды, фәлән-фәлән еҙнәңде саҡыр»,– тип, ҡырҡмаһа-ҡырҡ кеше исемен әйтеп сыҡҡан. Малай тыңлап торған, тик ҡапҡанан сыҡҡас та, ҡунаҡҡа кемдәрҙе саҡырырға кәрәклеген онотоп бөтөргән, ти. Өйгә кире инеп, ҡайтанан һорашырға ҡыйыулығы етмәгән. Шунан малай: «Тотайым да бөтә ауыл кешеләрен саҡырып ҡайтайым, шулар араһында мин саҡырырға тейеш кешеләр ҙә булыр әле», – тигән. Малай, ауылдың һәр урамын ике яҡлап төшөп алған да, ой беренсә йөрөп, бөтә кешене ҡунаҡҡа саҡырған.

Ҡунаҡтар йыйыла башлаған. Аҡрынлап йортҡа бөтә ауыл халҡы килеп тулған, ата менән әсә ҡаушап ҡалғандар:

– Ни эшләргә инде? Был тиклем күп ҡунаҡҡа етерлек һый-хөрмәтте ҡайҙан алмаҡ кәрәк?– тип аптырашҡандар улар.

Ә малай, кемдәрҙе саҡырырға кәрәклеген онотҡанлыҡтан, бөтә ауыл халҡын саҡырып ҡайтыуын ата-әсәһенә һөйләп биргән.

Ҡунаҡтар һый-хөрмәт көтәләр. Хужалар булған аҙыҡты ҡырып-һепереп ашъяулыҡҡа килтереп ултырталар, һый барыбер етмәне, ти.

Атаһы малайына:

– үҙең эште боҙҙоң, хәҙер үҙең рәтлә! – тигән.

Ата-әсәһен шулай оятҡа ҡалдырғаны өсөн малай, күҙ йәштәрен ағыҙа-ағыҙа, өйҙән сыҡҡан да ауыл артына югергән, унан урманға барып ингән. Ағас төбөнә ултырып, йәнә үкһеп илай башлаған.

Шул ваҡыт ул бер ҡуян югереп килгәнен күргән. Малай былтыр ғына ул ҡуянды үҙ өйөндә аҫырап үҫтергән, үҫкәс, уны урманға ебәргән икән. Ҡуян малайҙы әллә ҡайҙан танып, уның эргәһенә килеп ултырған.

Малай ҡуянға үҙенең ҡайғы-хәсрәтен һөйләп биргән. Ҡуян уны яҡшылап тыңлағандан һуң, оҙон ҡолаҡтарын ҡайсылап, артҡы аяҡтарына ултырып, алғы аяҡтары менән малайҙың ҡулынан тотоп:

– Ярар, ҡайғырма, дуҫҡайым. Бар, өйөңә ҡайт, бөтәһе лә булыр, – тигән. Үҙе һикерә-һикерә урманға инеп киткән.

Малай ҡайтыуға әрһеҙ ҡунаҡтар өйҙә булған һый-хөрмәтте ашап-эсеп бөтөргән булғандар. Урындарынан ҡуҙғалмай, тағы берәй нәмә ашатмаҫтармы, тип ултыралар, ти, былар. Ҡайһы берҙәре хужаға ҡарап:

– Һыйың етерлек булмағас, ниңә беҙҙе ҡунаҡҡа саҡырҙың? – тип асыуланып та ҡуялар икән.

Бер ҡунаҡ тәҙрәнән ҡараһа, ҡаушап ҡалған, уның, артынса башҡалар ҙа ҡараһалар, ни күҙҙәре менән күрһендәр: урам кейек йәнлектәр менәп тулған, бөтәһе лә был өйгә табан киләләр, һәр береһе үҙе менән нимәлер алып килә икән. Айыуҙар бал тулы солоҡ тәгәрәтәләр; бүреләр һарыҡ түшкәләре күтәргән; боландар мөгөҙҙәренә һөт тултырған силәктәр элгәндәр; ҡуяндар кәрзин-кәрзин сәтләүектәр, төлкөләр тауыҡтар, ҡаҙҙар күтәреп килтерәләр, ти.

Был әлеге ҡуян эше икән. Ул үҙенең урмандағы дуҫтарын малайға ярҙам итергә саҡырған икән. Ҡуян уларға был малай уны нисек ҡарап үҫтереүен, үҫкәс иреккә сығарып ебәреүен һөйләп биргән. Шунан инде улар ана шул байлыҡты малайға илтергә булғандар.

Урман йәнлектәре алып килгән һый-хөрмәттәрҙе ишек алдына ҡуйғандар ҙа, үҙҙәре йәшәгән ергә ҡайтып киткәндәр. Т’әжәпкә ҡалған ҡунаҡтар ауыҙ асып һүҙ ҙә өндәшә алмағандар, ти.

Ата менән әсә шатлыҡтарынан ни эшләргә лә белмәгән. Малай уларҙан да былайыраҡ ҡыуанған.

Хужалар өс көн, өс төн буйы кинәнеп ҡунаҡ һыйлаған. Ҡунаҡтар өйҙәренә таралышҡандан һуң да табында ярты һый тороп ҡалған икән, ти.

Һуңынан халыҡ араһында был хәл тураһында оҙаҡ йылдар буйы һөйләп йөрөгәндәр. Ни өсөн тиһәң, бындағылай ҡунаҡ һыйлау бер ҡасан да, бер ҡайҙа ла булмаған икән.

Төлкө, бүре, бүҙәнә

Борон-борон заманда төлкө, бүре, бүҙәнә үҙ-ара дуҫлашып алғандар. Бер көндө бүре төлкөгә:

– Дуҫ, зинһар тамағымды туйҙыр әле, – тигән.

– Ярай, туйҙырырмын, – тигән төлкө.

Был ваҡытта бер балыҡсы балыҡтан ҡайтып килә икән. Төлкө юлға сығып ятҡан. Балыҡсы төлкөнө санаһына, шундағы балыҡ өҫтөнә һалып алып киткән. Ҡарт атын ҡыуа-ҡыуа ҡайта, төлкө балыҡтарҙы берәм-берәм юлға ырғытып бара, ә бүре уларҙы ашап килә икән. Балыҡтарҙы ырғытып бөткәс, төлкө сананан һикереп төшөп ҡалған да бүре эргәһенә килгән:

– Йә, дуҫ, тамағың туйҙымы?

– Туйҙы, – тигән бүре. – Балыҡты ҡайҙан алдың?

– Ҡойроғом менән һыуҙан тартып сығарҙым.

– Әйҙә, киттек, улай булғас, һыуға.

– Әйҙә.

Былар бер ауыл осондағы мәке эргәһенә килгәндәр. Төлкө бүренең ҡойроғон мәкегә тыҡҡан.

– Таң атҡансы, ҡойроғоңдо мәкенән сығараһы булма. Әйҙә, балыҡ күберәк эләкһен, шунан һуң ғына тартып алырһың,– тигән дә төлкө китеп барған.

Бүре ҡойроғон мәкегә тыҡҡан килеш ултыра ла ултыра икән. Иртә менән ауыл ҡатындары һыуға килгән. Бүре ҡойроғон тартып ҡарай – ысҡындыра алмай: боҙға ҡуша туңған да ҡуйған, ти. Ҡатындар көйәнтәләре менән бүрене туҡмарға тотонған. Бүренең ҡойроғо өҙөлөп тороп ҡалған, үҙе саҡ-саҡ ҡасып ҡотолған.

Шунан бирле бүре бер үҙе генә йәшәй башлаған. Төлкө менән бүҙәнә икәүһе бергә йөрөр булған. Бер көндө төлкө бүҙәнәгә:

– Дуҫ, мине бер көлдөр әле, – тигән.

– Ярар, – тигән бүҙәнә. Төлкөнө бер ауылға алып барған. Унда бер кеше өс бисәһе менән һоло һуғып ята икән. Бүҙәнә осоп барған да бер бисәнең башына ултырған. Төлкө ситтән генә быларҙы күҙәтеп ята икән. Ир ҡатынына:

– Ҡыбырҙамайынса ғына тор. Хәҙер мин уны сыбағаш менән һуғып алам, бер һурпалыҡ ит булыр,– ти икән. Ҡатын тып-тын ғына баҫып ҡарап тора, ҡымшанмайса, ти. Ире сыбағаш менән килтереп һуҡҡайны, ҡатынының башы ярылды ла ҡуйҙы, ти. Ә төлкө тәгәрәп ятып, эсен тырнап, шарҡылдап көлә, ти. Бүҙәнә төлкөнөң эргәһенә осоп барған.– Йә, дуҫ, көлөп кинәндеңме инде?

– Һэй-й-й, көлдөм һуң, – тигән төлкө. Шунан былар кире боролоп ҡайтып киткәндәр. Бара торғас, төлкө бүҙәнәгә:

– Йә, дуҫ, көлдөрөүен көлдөрҙөң, хәҙер мине ҡурҡыт, – тигән. Бүҙәнә төлкөнөң күҙен ыҫмала менән һылаған да тағы бер ауылға алып киткән. Ауылдың уртаһына алып ингән. Эттәр һиҙеп алғандар ҙа төлкөгә ташланғандар. Төлкө ҡойроғон бот араһына ҡыҫып ҡына ул яҡҡа ла, был яҡҡа ла ҡасып ҡарай икән – ҡотола алмай. Эттәр тегенән бер иле лә ҡалмайҙар икән. Төлкөнөң сыйылдығы ғына килә, ти. Үҙ тауышы үҙенекенә оҡшамаған, ти. Шулай баҫтырып йөрөй торғас, эттәр төлкөнө ботарлап ташлағандар.

Ә бүҙәнә һыны ҡатып көлә, ти.

Ҡаҙҙар ниңә ала булған?

Бынан бик күп заман элек, олатайҙарыбыҙҙың олатайҙары малай саҡта, өләсәйҙәребеҙҙең өләсәйҙәре ҡыҙ ваҡытта ҡаҙҙар гел аҡ булған, ә ала ҡаҙ исем өсөн генә булһа ла осрамаған, ти.

Ала ҡаҙҙар Ҡотһоҙ Ҡотой тигән бер кешенең яуызлығы арҡаһында ғына килеп сыҡҡандар икән.

Ҡотһоҙ Ҡотой, сабый балаларҙы урлап, ете урман, ете диңгеҙ артындағы дейеүҙәргә илтеп һата торған булған. Берҙән-бер көндө бына шул Ҡотһоҙ Ҡотой Хәлимә исемле бер бите ай, бер бите көн кеүек һылыу ҡыҙ баланы урлап, тимер ситлеккә бикләгән дә, үҙе башҡа балаларҙы урларға тип китеп барған, ти. Китер алдынан ул ситлек эргәһенә сихырлы аҡ таштар һала торған булған. Был таштар ситлекте, хужаһы килгәнсе, һаҡлап торалар икән.

Аҡ таштар тын ғына ятыр, ә инде ситлеккә ябылған бала унан берәй нисек сыға ҡалһа, шунда уҡ уға ташланып, аяҡтарына йәбешер булғандар. Меҫкен бала ҡуҙғала ла, ҡысҡыра ла алмай, ҡатып ҡала торған булған.

Ә Ҡотһоҙ Ҡотой бер китһә, аҙналар, ҡайһы саҡта айҙар буйы йөрөй икән.

Хәлимә бахыр ана шул ситлек эсендә ултыра икән, уның бында икәнлеген бер кем дә белмәгән, ти. Ул, шундай тотҡон булып ултыра торғас, ябығып, юнышҡы һымаҡ булып ҡалған, алһыу йөҙө һарыға һабышҡан. Ә ситлек сығып ҡасырлыҡ түгел: сит-ситтәре бик ныҡ, түшәм кеүек нәмәһе бик бейек булған, тик ишеге аҫтында ҡаҙ бәпкәһе һыйырлыҡ ҡына бер тишек бар икән.

«Ниңә мин ҡаҙ бәпкәһе булманым икән – ошо тишектән сығыр ҙа китер инем?» – тип илай икән Хәлимә бахыр. Зарығып ултыра торғас, Хәлимә кибеп бәләкәйләнә башлаған. Шулай бәләкәйләнгәндән-бәләкәйләнә барған да йомортҡанан яңы ғына моронлап сыҡҡан һап-һары ҡаҙ бәпкәһе кеүек булып ҡалған, ти. Аяҡтары урынында – ҡаҙ бәпкәһенең тәпәйҙәре, ҡулдары урынында – бәпкә ҡанаттары, ти, бының. Хәлимә, шатлығынан, әле ҡауырһыны ла ҡатып етмәгән бәләкәс кенә ҡанатҡынаһын ҡаҡҡылап, ишек аҫтындағы тишектән тышҡа килеп тә сыҡҡан, ти.

Теге сихырлы таштар, ҡаҙ бәпкәһен күрһәләр ҙә, бының Хәлимә икәнен белмәгәндәр.

– Был ҡаҙ бәпкәһе ҡайҙан килеп сыҡты һуң әле? – тип

хайран ҡалғандар улар, ни эшләр икән был тип, уны күҙәтеп торғандар.

Ҡаҙ бәпкәһе яй ғына киткән дә киткән. Шул ерҙә теге аҡ таштар, ҡаҙ бәпкәләренә әүерелеп, Хәлимә артынан төшөп алғандар ҙа баҫтырып киткәндәр, ти.

Хәлимә бер йылға буйына барып сыҡҡан. Яр башында бик күп ҡаҙ үҙҙәренең бәпкәләре менән емләп йөрөй икән. Хәлимә шулар араһына барып һыйынған. Ләкин ысын ҡаҙ бәпкәләре был ят бәпкәне суҡырға тотонғандар. Хәлимә улар менән талашып тормаған, ситләшкән дә уларҙан ары китеп барған. Шунан ул йылғаға төшөп алған да йөҙөп киткән. Ә бәпкәгә әүерелгән теге сихырлы таштар, Хәлимәне күҙҙән юғалтып, ситлек янына кире ҡайтҡандар ҙа ҡайтанан аҡ ташҡа әйләнгәндәр, ти.

Ләкин Хәлимә үҙенең әүәлге хәленә ҡайта алмаған, ғүмергә ҡаҙ булып ҡалған, ти. Уның баяғы ысын ҡаҙ бәпкәләре суҡыған ерҙәре ала-ҡола булып ҡалған. Ә үҙе оло ҡаҙ булып, оя баҫҡас, бәпкәләре лә уның ала булып яралған икән. Бына шунан башлап донъяла ала ҡаҙҙар үрсеп киткән, имеш, ти.

Төлкө менән бүре

Бер ваҡыт бүре төлкөнән:

– Нимә ашап был хәтле һимерҙең?– тип һораған. Төлкө уға:

– Күл буйындағы мал-тыуар менән туҡланам, – тип яуап биргән.

– Ул малдарҙы нисек тотаһың?– тип һораған ҡабаттан бүре. Төлкө:

– Ҡамыш араһына барып ят та, өҫтөңә шатырҙап килеп менмәйенсә торма. Ул шатырҙап килер, яныңа килгәс кенә тотоп ал,– тигән. Бүре төлкө өйрәткәнсә эшләгән: күҙен йомоп, ҡамыш араһына барып ятҡан.

Уғаса булмай, төлкө ҡамышлыҡтың бер башына ут төртөп ебәргән. Ҡамыш шатырҙап яна-яна бүрегә яҡынлашҡан. Бүре һаман ятҡан. Ята торғас, йөндәре яна башлаған бының, сыҙар хәле ҡалмағас ҡына бүре күҙен асҡан. Асһа, йөндәре янып бөткән, тиреһе шатырҙап яна башлаған, тирә-яҡта ут, ти.

Был арала төлкө, көлгә барып аунап, төҫөн үҙгәрткән дә яр буйына килеп ултырған. Ах та ух булып, уның янына бүре сабып килгән.

– Харап булдым, хәҙер ни эшләргә инде?– ти икән бүре.

– Ниңә харап булдың? – тип һораған төлкө.

– Бер ҡыҙыл төлкө алдап, ут төртөп китте,– тип зарланған бүре.

– Ә-ә-ә, ул ҡыҙыл төлкө мине лә алдап киткәйне,– тигән булды, ти, тегенеһе.

– Инде пи эшләйем икән? – тигән бүре.

– Һе, аптырап тораһың тағы. Боҙға барып аунаҡла!– тип аҡыл өйрәткән төлкө.

Бүре боҙға барған да аунаҡлай башлаған. Уның ите боҙға йәбешеп һыҙырылып бөткән, үҙе шунда үлеп киткән, ти.

Аҡыллы бесәй менән таҙ

Борон заманда булған, ти, бер таҙ. Ул көлгә борсаҡ һипкән дә гел шуны ашаған. Өҫтөндә күлдәге лә, ыштаны ла, башында түбәтәйе лә булмаған бының. Көндәрҙең бер көнөндә таҙ янына бер бесәй килеп ингән, ти.

– Таҙ шайтан, ни эшләп ултыраһың, кәләш тә алмайынса?– ти икән бесәй.

– Алыр инем, өҫтә күлдәк-ыштан юҡ, башта түбәтәй юҡ,– ти икән таҙ.

– Кәләш алам, тип әйт, мин һиңә күлдәк тә, ыштан да, түбәтәй ҙә табам,– тигән бесәй.– Хәҙер үк башҡоҙаға барам,– ти ҙә бесәй сығып китә. Ул батшаға барып керә.

– Ни хәл, падишам? – ти бесәй. – һинең ҡыҙың бар, минең улым бар. Икәү ҡоҙа булышайыҡ. Улым ученай-печенай купис. Бында яланда йөрөгән көтөүҙәр барыһы да уныҡы,– ти.

– Туҡта әле, бесәй, ҡарсыҡ менән кәңәшләшәйек,– ти батша. Батша ҡарсығы менән кәңәшләшеп ала. Шунаи бесәй батшанан:

– Мәһәре күпме тора?– тип һорай.

– Ун төлкө, ун айыу, ун бүре, ун ҡуян. Шуларҙы түлап бөтһәң, киләһе йомаға килерһегеҙ,– ти батша.

Бесәй ҡайтырға сыға. Юлда быға биш төлкө осрай.

– Һеҙ әле бишәү гейә, унау булын батшаға барығыҙ. Батша ҡыҙын бирә, аш-һыу шәп, ман дә шунда булдым, һеҙ ҙэ барып һыйланығыҙ,– ти бесәй тегеләргә.

Төлкөләр унау булып алалар ҙа батша һарайына баралар. Батша уларҙы яптырып ҡуя.

Бара торғас, бесәйҙең ҡаршыһына биш бүре килеп сыға, – Эй, бесәй дуҫ, ҡайҙа барҙың? – тип һорайҙар бүреләр.

– Батша ҡыҙын биргән. Аш та һыу. һеҙ ҙә барығыҙ. Тик унау булып китегеҙ,– ти бесәй. Бүреләр унау булып алалар ҙа батша һарайына китәләр. Быларҙы ла батша һәйбәтләп ябып ҡуя.

Бер аҙ барғас, бесәй биш айыуға осрай.

– Ҡайҙа бараһың, бесәй дуҫ?– тиҙәр айыуҙар.

– Батша ҡыҙын биргән. Аш та һыу. һеҙ ҙа барығыҙ. Тик унау булып барығыҙ,– ти ҙә ары китә бесәй.

Айыуҙарҙың, унау булып, батша һарайына барып етеүҙәре була, батшаның хеҙмәтселәре быларҙы шартлатып бикләп тә ҡуялар.

Бара-бара бесәй, бара торғас, биш ҡуян күрә,

– Эй, бесәй дуҫ, ҡайҙан киләһең? – тип өндәшәләр былары ла.

– Батша һарайынан. Батша ҡыҙын биргән. Аш та һыу. Шунда булдым, һеҙ ҙә барып һыйланығыҙ. Тик унау булып барығыҙ,– ти бесәй.

Ҡуяндар, унау булып, батша һарайына китәләр. Быларҙы ла ябып ҡуялар.

Шулай итеп, мәһәр түләнеп бөтә. Бесәй ҡайта ла таҙға:

– Әйҙә, таҙ, киттек, мәһәр түләнеп бетте,– ти.

– Күлдәк-ыштан юҡ. Нисек барайым? – ти таҙ.

– Әйҙә, шаулай күрмә, барыһы ла булыр,–ти бесәй. Бесәй таҙҙы тышҡа алып сыға ла уның тәненә япраҡ, сәскәләр йәбештереп бөтә. Шунан алып китә лә, таҙҙы һыуға батырып, батшаға хәбәр ебәрә: «Беҙ һыуға баттыҡ, кейемдәр ағып беттә. Йәһәт кенә килеп етегеҙ!»

Шул арала бына тигән уйнап торған аттар егеп, батшаның кешеләре килеп тә етәләр. Таҙҙы һыуҙан сығарып, аҫыл кейемдәр кейендереп, бесәй менән икәүһен алып та китәләр.

Шул кисте үк кейәүҙе ҡыҙ менән бер бүлмәгә ябып ҡуялар. Бер кейенә лә бер сисенә икән таҙ төнө буйына, бер ҙә ҡыҙға ҡарамай икән. Шулай төндө үткәрә был.

Иртәгеһен иртүк ҡыҙ килә лә еңгәләренә әйтө:

– Кейем күрмәгән кешегә бирҙегеҙ ҙә, төндө бер кейенеп, бер сисенеп уҙғарҙы,– ти. Еңгәләре был хәбәрҙе ҡыҙҙың әсәһенә, һеәсәһе батшаға еткерә. Батша бесәйҙе саҡырып ала ла:

– Кейем күрмәгән кешегә ҡыҙымды димләп, беҙҙең биттән көлдөң,– ти.

– Уның кейемдәре һеҙҙеке ише генә түгел ине, «Хеҙмәтсе кеймәгән кейемде мин кейҙем» тип, ғәрлегенән шулай ҡылан-ғандыр ул,– ти бесәй.

Шунан бесәй таҙҙың сыҡҡанын ҡарап тороп:

– Ниңә биттән көләһең?– тип уңға ла, һулға ла сабып ебәрә икән тегене. Кис булғас:

– Бөгөн төнө буйы ҡыҙ менән бул,– тип өйрәтеп, ҡыҙ бүлмәһенә индереп ебәрә таҙҙы.

– Таҙ бесәй өйрәткәнсә эшләй. Ҡыҙҙың күңеле була. Дүртте ҡуналар былар, таҙҙы хөрмәт итәләр. Алтынсы көндө бесәй:

– Мин алдан ҡайта торайым,– тип юлға сыға. Килә торғас ул йылҡы көтөүен күрә. Көтөүселәр эргәһенә бара ла:

– «Кем көтөүе?» – тип һораһалар: – «Ученай-печенай купис көтөүе»,– тип әйтегеҙ. Арттан туй килә,– тип ары китә-Килә торгас, бесәй ҡуй көтөүенә осрай.

– «Кем көтөүе?» – тнп һораһалар: – «Ученай-печенай купис көтөүе»,– тнп әйтегеҙ. Арттан туй килә,– ти бесәй көтөүсегә. Бер аҙыраҡ барғас, бесәй һыйыр көтөүен күрә.

– «Кем көтөүе?» – тип һораһалар: – «Ученай-печенай купис көтөүе»,– тип әйтегеҙ. Арттан туй килә,– ти бесәй был көтөүсегә лә.

Бесәй ҡайтып етә лә бер бай ҡарт менән ҡарсыҡ янына бара.

– Әйҙәгеҙ, йәһәтерәк һалам аҫтына инеп йәшеренегеҙ, яу килә, хәҙер үләһегеҙ, харап булаһығыҙ,– ти.– Эскәрәк керегеҙ, эскәрәк, – тип, бай менән әбейен һалам эҫкерте аҫтына индерә лә ел башынан эҫкерткә ут төртә бесәй. Бай менән ҡарсығы янып үләләр.

Кисләтеп кенә туй килеп етә. Бесәй югереп сығып ҡапҡа аса. Туй артынан кәртәгә бер нисә өйер көтөү ҡайтып керә. Теге юлдағы көтөүҙәр әлеге байҙыҡы булған икән. Батша: «Бесәй алдамаған икән, ҡыҙым бай кейәүгә барҙы», – тип бик шатлана, ти. Гөрләтеп туй яһайҙар.

Бал эсеп, аш ашап, мин дә шунда йөрөгәнмен. Бөгөн генә ҡайттым әле.

Һоросай менән Ҡарасай

Бер бабай менән әбей йәшәгән, ти. Бала-сағалары булмаған, икәүҙән-икәү генә ғүмер иткәндәр. Күҙгә күренерлек мал-тыуарҙары ла булмаған, бары ике бесәй генә аҫырағандар: береһе – ҡара бесәй, икенсеһе – һоро бесәй.

Бабай ҙа, әбей ҙә бесәйҙәрҙе бик яратҡан. Ҡара бесәйҙе Ҡарасай тип, һоро бесәйҙе Һоросай тип кенә йөрөткәндәр улар.

Һоросай бик уңған булған. Ул, төн йоҡламай, сысҡан тота, көндөҙ ҙә тик ятмай, бөтә тишек-тошоҡто күҙәтеп тора, әбейҙең бөтә ашамлыҡ нәмәләрен сысҡандарҙан һаҡлай, ти.

Ҡарасай бик ялҡау булған. Бер ҙә сысҡан-маҙар тотоп мәшәҡәтләнмәгән. Төнөн әбейҙең һөтөн эсеп, ҡаймағын ашап ҡуя ла, көндөҙ, түшәккә менеп, мырылдап йоҡлай ҙа ята, ти, был.

Әбей аптырауға ҡалған. Уйынмы ни! Ике бесәй аҫырайҙар, шуға ҡарамаҫтан, һәр көн төндә һөт менән ҡаймаҡ ашап ҡуйылған була. Ни эшләргә кәрәк? Тота ла был ҡартына әйтә:

– Шулай ҙа шулай, төн булдымы, ҡаймаҡ менән һөттө ашап китәләр. Был, ахыры, үҙебеҙҙең бесәйҙәр эшелер,– ти

– Ҡайһыһы эшләне икән был яуызлыҡты? – ти ҡарт.

– Белмәйем шул, – ти әбей, – Ҡарасай былай бик аҡыллы күренә инде: нисә ҡарама түшәктә генә ултыра, Һоросай эше булырға тейеш был.

Былар тағы һынап ҡарарға булалар. Ҡарасай төнөн тағы һөт менән ҡаймаҡҡа зыян килтерә. Өҫтәүенә, аҙыраҡ майҙы ла ауыҙ итеп ҡуя. Һоросай был төндө лә сысҡан артынан йөрөп үткәрә.

Иртәгеһен Ҡарасай түшәккә менеп ята ла мырылдап йоҡлап китә. Һоросай, ғәҙәтенсә, тағы тишек-тошоҡтарҙы һағалап йөрөй.

Бабай әйтә:

– Дөрөҫ, Һоросай эше булырға кәрәк был,– ти.

– Эйе, эйе, – ти әбей, – Ҡарасай бик инсафлы, гел шулай ул.

Шунан бабай менән әбей кәңәш итәләр ҙә, Һоросайҙы урманға алып барып олаҡтырырға булалар. Бер кон бабай уны тоҡҡа һалып алып китә лә ҡараңғы урманда ҡалдырып ҡайта.

Һоросай, яңғыҙы ҡалғас, ҡайҙа барырға белмәй, бер аҙ аптырай йөрөгән, ти. Ул арала ҡараңғы ла төшөп китә, бүреләр ҙә олой, өкөләр ухылдаша башлаған, ти. Һоросай шөрләп тә ҡуя икән. Шул саҡ, югереп килеп, ағас башына менеп, үҙенсә тауыш сығарып, мыяулап ултыра башланы, ти, был.

Урмандағы йәнлектәрҙең бесәй мыяулағанын ишеткәне юҡ икән. Былар бөтөнләй аптырашта ҡалған. Килеп һорарға ҡурҡалар. Ни эшләмәк кәрәк? Йыйылышып алалар ҙа кәңәш итәләр.

Айыу әйтә:

– Тәүҙә беҙ уның кем икәнен беләйек, шуның өсөн арабыҙҙан берәүҙе һайлап ебәрәйек.

Бүре әйтә:

– Ундай эшкә Көлтәғойроҡ төлкө бик шәп була торған. Ул барһын.

Төлкө әйтә:

– Юҡ, мин булдыра алмайым: ауырып торам. Унда бына Шешҡолаҡ барырға тейеш.

Шешҡолаҡ ҡуян, бахыр, ҡурҡыуынан шөрләп үк ебәрҙе, ти. Шулай ҙа ни эшләһен инде, бармай булдыра алмай. Ни өсөн тиһәң, тегеләр быны тотоп ашарға ғына торалар.

Шешҡолаҡ ҡалтырана-ҡалтырана ғына Һоросай ултырған ағас төбөнә килеп өндәште, ти:

– Әйтегеҙсе, һеҙ кем булаһығыҙ?

Һоросай, тегенең ҡурҡҡанын һиҙеп, батырайып китте, ти.

– Минме? Мин бесәй затымын. Исемем бесәй батыр булыр.

– Ни теләйһең, бесәй батыр?

– Минме? Миңә сысҡан кәрәк. Сысҡан килтерегеҙ миңә! Сысҡандарҙы ҡырып бөткәс, унан тағы күҙ күрер!..

Шешҡолаҡ ҡуян ҡайтып, тегеләргә хәбәрҙе һала. Урмандағы барлыҡ йәнлектәрҙе йыйып, бесәй батыр өсөн сысҡан тоторға сығып китәләр. Эй йөрөйҙәр, ти, былар урманды ҡыҙырып, эй йөрөйҙәр, ти, тик береһе лә сысҡан таба алмай, ти. Кисен тағы айыу янына йыйылалар. Ни эшләргә кәңәш итәләр.

Төлкө әйтә: – Бөгөнгә беҙ бына Шешҡолаҡ ҡуянбикәне балалары менән биреп торайыҡ. Ә иртәгә тағы күҙ күрер,– ти. Бүре төлкөгә әйтә:

– Иртәгә сирут һиңә була.

– Юҡ, минең ҡойроҡ бик ҙур бит, иртәгә һин барырһың.

Айыу әйтә:

– Юҡ, йәмәғәт, былай ярамай. Былай барһа, ул беҙҙе берәм-берәм ашап бөтөрөр, беҙ уны саҡырып һыйлап ҡарайыҡ...

Шунан былар бесәй батырҙы саҡырып һыйламаҡ булалар. Һәр ҡайһыһы үҙенсә әҙерләнә: айыу бал килтерә, бүре һарыҡ ите килтерә, Көлтәғойроҡ төлкө тауыҡ ите килтерә, Шешҡолаҡ ҡуян уҫаҡ ҡайрыһы алып килә. Һый әҙерләп бөткәс, Һоросайҙы саҡырырға әлеге Шешҡолаҡ ҡуянды ебәрәләр.

Шешҡолаҡ ҡуян Һоросай янына килеп, ҡурҡа-ҡурҡа ғына өндәшә:

– Мин һеҙҙе, бесәй батыр, ҡунаҡҡа саҡырып килгәйнем.

Һоросай ҙа сер бирмәй: сысҡан таба алмай асыҡҡан булыуына ҡарамаҫтан, ойоп ҡына ултырған була. Шешҡолаҡтың ҡурҡҡанын күргәс, ул тағы батырайып китә.

– Ярар, барһам барырмын,– тигән була был. Үҙе, Шешҡолаҡ ҡуян ҡайтып киткәс тә, тегенең артынан бара.

Һоросайҙың килергә риза булғанын ишеткәс, тегеләр тағы ҡурҡып китәләр. Кем ҡаршы алырға тейеш? Кәңәш итәләр. Төлкө әйтә:

– Шешҡолаҡ ҡуянбикә уны белә инде, ул ҡаршы алһын. Бүре әйтә:

– Дөрөҫ, бик дөрөҫ, Шешҡолаҡ ҡуянбикә ҡаршы алһын. Айыу әйтә:

– Һеҙ риза булғас, мин дә ҡаршы түгел. Улайһа, һин, Шешҡолаҡ, ҡәҙерле ҡунағыбыҙҙы ҡаршы ал. Ә беҙ өйҙә көтөп торорбоҙ.

Шунан айыу үҙе ағас башына менеп китә. Бүре шул ағас төбөндәге ялғаш аҫтына кереп ята. Көлтәғойроҡ төлкө сытыр аҫтына инеп китә. Шешҡолаҡ ҡуянбикә генә тороп ҡала. Тегеләр киткәс, был да ҡурҡышынан үлә яҙып, бер түңгәк артына йәшеренә.

Бына бер саҡ, эре генә атлап, Һоросай килә. Килә был, бер-ике атлай ҙа мыраулап ҡуйған була. Үҙе тирә-яҡҡа ҡарап ала. Килеп етә лә әйтә:

– Мырам, мырамм! Бөтәгеҙҙе лә ҡырам! Ҡайҙа бында хужалар?

Яуап юҡ. Ни өсөн тиһәң, тегеләр барыһы ла шөрләп боҫоп бөтәләр, Һоросай эште һиҙеп ала ла тағы нығыраҡ итеп мыраулай башлай:

– Мырам, мырамм! Бөтәгеҙҙе лә ҡырам! Үҙе шул саҡ килеп, тегелөр әҙерләгән һыйҙы тәмләп ҡарай. Ҡараһа – бал да һарыҡ ите, тауыҡ ите лә уҫаҡ ҡайрыһы... Был тағы мыраулап ҡысҡыра:

– Ни эшләп миңә сысҡан әҙерләмәнегеҙ? Мырам, мырам, барығыҙҙы ла ҡырам!

Тегеләр уның һайын ҡурҡышалар. «Инде ни хәл итәйек?»– тип ятҡанда ғына, Һоросай түңгәк артында бер нәмә һелкенгәнен күреп ҡала. Ул быны сысҡан тип уйлай. Әлегесә мыраулап, тегеңә табан бара башлай.

– Әһә, эләктеңме?!– ти Һоросай.– Мин һине күпме ваҡыт эҙләп йөрөйөм!

Быны ишеткәс, түңгәк артындағы Шешҡолаҡ ҡуян бөтөнләй һуштан яҙа. Һоросай инде килеп эләктерҙем тигәндә генә, көс-хәл менән атылып, сытыр өҫтөнә менеп китә. Һоросай аптырай, ҡараһа: сытыр аҫтында ла бер нәмә һелкенеп ята. Был тағы мыраулай башлай:

– Әһә, ҡаптыңмы?– ти был.– Юҡ, минән ҡасып ҡотола алмаҫһың!

Һоросай килеп, Көлтәғойроҡ төлкөнөң сытыр аҫтынан күренеп ятҡан ҡойроғон эләктереп ала. Шунан Көлтәғойроҡ төлкө, ҡурҡышынан сытыр аҫтынан сығып, йән-фарманға сабып, урман эсенә инеп юғала. Был хәлгә Һоросай, үҙе лә бик ҡурҡып, тиҙ генә яҡындағы ағас башына менеп китә.

Теге айыу шул ағастың башында ултыра икән. Ҡапыл Һоросайҙың менеп килеүен күргәс, был, ҡурҡып, ултырған еренән йығылып төшә. Шул ағастың төбөндәге ялғашҡа килеп төшә. Ә ялғаш аҫтында бүре ята. Ул да ҡурҡып китә. «Был Һоросай тигәне тегеләрҙе ашап бөткән икән дә миңә тотонорға булған икән», – тип уйлай. Тиҙ генә ялғаш аҫтынан сығып ҡаса.

Шулай итеп, тегеләр бөтәһе лә ҡурҡып, ҡасып бөтәләр, Һоросай бер үҙе тороп ҡала.

Ҡалыуында ни файҙа бар инде, әҙерләнгән һый ашарлыҡ булмағас! Һоросай ҡарап тора-тора ла ағас башына менеп ултыра.

Кискә табан был йәнлектәр тағы шул ергә йыйылышалар.

Шешҡолаҡ әйтә:

–Ҡолағымдан тотоп сытыр өҫтөнә ташланы, кем, йәнем ус төбөндә генә ҡалды, ти. Көлтәғойроҡ төлкө:

– Ә минең ҡойроғомдан тотоп алып ырғытты, үләм икән тип торам, – ти.

Айыу:

– Мин менгән ағасты килеп һелкетә башланы, кем, тәгәрәп төштөм дә киттем,– ти.

Бүре:

–Ялғаш аҫтында ятам, эй, теге бер ваҡыт килеп баҫты, көскә сығып ҡотолдом!– ти.

Ярай, былар шулай һөйләшә торһон, Һоросай ағас башында ҡайғырып ултыра торһон, бөҙ киләйек ауылға, инәйек әбей менән бабайға.

Бабай Һоросайҙы урманда ҡалдырып ҡайта ла:

– Инде тынысландыҡ, зыян итеүсе булмаҫ,– ти. Әбей ҙә бик һөйөнә:

– Шулай ғына булһын инде, – ти.

Бер кис ҡуналар былар, ике кис ҡуналар. Ҡараһалар – әбейҙең һаман һөтөн дә эсәләр, ҡаймағын да ашайҙар. Етмәһә тағы, тотоусы булмағас, сысҡандар ҙа күбәйеп китә. Бының Ҡарасай эше икәнен инде хәҙер былар төшөнәләр. Бахыр Һоросайҙы йәлләп алалар.

Инде ни аҡыл итергә? Хәҙер бабай Ҡарасайҙы тоҡҡа һалып, әлеге урманға алып китә.

Урманға килә был, бер аҙ ҡарап йөрөй ҙә бер ерҙә туҡтап, тоғоноң ауыҙын сисә башлай. Сисеп тә өлгөрмәй, әлеге Ҡарасай тырнаша ла башлай.

– Әһә, һин әле шулай уҫаллашырға уйлайһыңмы, яуыз?– ти бабай.– Улай булһа, мин һине тоҡтан сығармайым.

Шул көйө тоҡтоң ауыҙын ҡабат бәйләй ҙә ҡарағайға аҫып ҡуя, үҙе ҡайтып китә.

Ҡайта-ҡайта, был бер илаған тауыш ишетеп ҡала. Абайлабыраҡ ҡараһа – тауыш бесәй балаһыныҡына оҡшаған, үҙе яҡында гына һымаҡ. Бабай шул яҡҡа китә. Китә-китә, бер ҡарама төбөнә килеп сыға. Ҡараһа – ҡарама башында әлеге Һоросай ултыра. Ҡарт тегене күтәреп ала ла, бик ҡәҙерләп ҡуйынына тығып, өйөнә алып ҡайтып китә.

Ҡарағай ботағына аҫып ҡуйған Ҡарасай тоҡ эсендә бер аҙ ята ла сығырға тырышып сәбәләнә башлай. Сығырға әмәл таба алмағас, был ҡаты итеп мырылдап ала, улай ҙа булмағас, яман итеп ҡысҡырырға тотона.

Урмандағы йәнлектәр тағы ҡурҡышып китәләр. Йыйылып, тағы кәңәш итәләр.

Айыу әйтә:

– Булмаһа, бүре дуҫ, берәйегеҙ барып килегеҙ әле. Тағы нимә һорай икән?

Бүре әйтә:

– Бик дөрөҫ әйтәһең, айыу ағай, барып килергә кәрәк. Был юлы бына Көлтәғойроҡ төлкө барһа, һәйбәт булыр.

Төлкө әйтә:

– Эйе, эйе, мин дә ҡушылам. Икегеҙ ҙә бик дөрөҫ әйтәһегеҙ, барырға кәрәк, барырға кәрәк. Инде Шешҡолаҡ ҡуянбикә – бер өйрәнгән йәнлек, ул барһа, һәйбәтерәк булыр.

Айыу әйтә:

– Бик дөрөҫ әйтәһегеҙ. Һин, Шешҡолаҡ, бар, тағы барып ҡарап кил әле. Нимә эшләй икән ул бесәй тигәндәре, тағы нимә һорай икән, белеп кил.

Шунан Шешҡолаҡ ҡуян, ҡурҡышынан илай-илай тағы китә. Түңгәктән түңгәккә, түмәрҙән түмәргә ышыҡлана-ышыҡлана ғына, Ҡарасай аҫылынып торған ҡарағай төбөнә килә. Килһә, ни күҙе менән күрһен: ҙур ҡарағай, ҡарағай башында ҙур ботаҡ, ботаҡҡа бер тоҡ эленгән, тоҡ эсендә әлеге бесәй ҡысҡыра. Шешҡолаҡ башта аптырап ҡала, шунан, эштең ниҙә икәнен төшөнөп алғас, шатлығынан һикерә-һикерә, тегәләр янына ҡайтып китә. Ҡайта ла әйтә:

– Ҡурҡмағыҙ, иптәштәр, теге яуыз бесәйҙе берәү килеп, тоҡҡа һалып, бикләп киткән!

Айыу ҙа, бүре лә, Көлтәғойроҡ төлкө лә был хәбәргә бик һөйәнәләр. Шешҡолаҡ ҡуян артынан эйәреп, әлеге ҡарағай янына киләләр.

Былар килгәс, тоҡ эсендәге Ҡарасай оторо ҡысҡырып ебәрә. Күпме ҡысҡырһаң да, тоҡ эсендә ятып ни эш ҡыраһың инде! Был да шул, хәле бөтөп, тына...

Тегенең тоҡ эсендә икәнен күреп ышанғас, айыу әйтә:

– Туҡтағыҙ әле, булмаһа, мин ҡарағай башына менәйем. Менәйем дә был яуызды алып төшәйем.

Айыу шатырҙап ҡарағай башына менеп китә. Теге тоҡ эленгән ботаҡҡа етә. Шул ботаҡ буйлап тоҡҡа табан килә башлай был. Килә ята, килә ята, инде килеп тоттом тигәндә генә, ботаҡ һынып китә лә айыу дөрҫөлдәп барып тешә бер яҡҡа, тоҡ эсендәге бесәй – икенсе яҡҡа.

Бүре лә, Көлтәғойроҡ төлкө лә, Шешҡолаҡ ҡуян да ҡурҡып урман эсенә ташлана. Айыу асыуланып ҡысҡыра, ти:

– Ә һин шулай тоҡ менән башҡа һуғаһың икән әле,– тип әйтә, ти,– үҙең тоҡ эсендә ятҡаныңды белмәйһең! Яуыз!

Шунан айыу, асыуланып, тоҡ янына килеп, Ҡарасайҙы туҡмай башлай, ти. Эй туҡмай, ти был, эй туҡмай, ти, Ҡарасай уның һайын аҡыра, ти. Тауышҡа тегеләр ҙә килеп еттеләр ти. Ҡыҙып алып, улар ҙа Ҡарасайҙы туҡмарға керешеп киттеләр, ти. Бүре килеп тоҡто сәйнәп-сәйнәп ҡуя, ти. Көлтәғойроҡ төлкө килеп тырнап-тырнап ала, ти. Хатта инде Шешҡолаҡ ҡуян да килеп тоҡто типкеләп китә, ти.

Былар шулай туҡмай торғас, тоҡ эсендәге Ҡарасай тына. Тоҡто сисеп ебәрһәләр, эсенән үлгән ҡара бесәй килеп сыға. Былар аптырап ҡалалар.

Шешҡолаҡ ҡуян әйтә:

– Үлеүен үлгән дә инде, ул хәтле туҡмағас, үлмәй сыҙамаҫ. Тик бына ни эшләп һоро бесәй ҡараға әйләнде икән һуң?

Айыу әйтә:

– Мин бик ҡаты туҡманым шул. Минең ҡул тейгән ер ҡара янып китә ул.

Бүре әйтә:

– Юҡ, мин бик ҡаты сәйнәнем, мин сәйнәгән ергә ҡап-ҡара ҡан һауа ла ҡуя торған.

Көлтәғойроҡ төлкө әйтә:

– Юҡ, мин бик ҡаты тырнаным уны. Мин тырнаған ер ҡараймай ҡалмай.

Шешҡолаҡ ҡуян әйтә:

– Мин һуң, мин типкеләп ташланым бит уны. Бынау табан менән типкеләүгә ни сыҙамаҡ кәрәк, ҡарайыу түгел, ағарырһың да!

Шулай итеп, урмандағы йәнлектәр бесәй тигән ят йәнлектән ҡотолалар. Шунан урман тынып ҡалған, ти.

Ә Һоросай, өйгә ҡайтып, бабай менән әбейгә бик оҙаҡ хеҙмәт иткән, ти.

Төлкө менән егет

Борон-борон заманда бер егет булған, ти. Ул ғүмере буйына урманда, ҡуян атып, ҡуян ите ашап, ҡуян тиреһенән ҡыуыш ҡороп йәшәгән. Хатта кейгән кейеменә тиклем ҡуян тиреһенән тегелгән, ти.

Бер заман уның янына төлкө килеп:

— һин атып тотһаң, мин ҡыуып тотормон, әйҙә бергә торайыҡ,— тигән. Шул көндән алып егет менән төлкө бергә көн күрә башлағандар. Егеттең яңғыҙлығы төлкөгә бер ҙә оҡшамаған.

— һин өйлән, мин һиңә бер байҙың ҡыҙын яусылайым,— тигән ул. Егет быға риза булғас, төлкө бер ауылдың байына ҡоҙа булып бара. Бай:

— Кемдән? — тип һорағас, төлкө:

— Урманбайҙан,— тип яуап ҡайтарған.

— Бер ҙә таныш кеше түгел бит әле,— тигән бай.

Төлкө улай итеп-былай итеп байҙы күндерҙе, ти. Байҙы күндергәс, төлкө егет янына ҡайта ла икәүләшеп юлға сығалар. Бер йылғаға барып еткәс, төлкө, хәйлә ҡороп, егетте шунда көтөп торорға ҡуша. Ә үҙе байға барып:

— Тауҙан төшкәндә атыбыҙ алып ҡасып, егетебеҙҙе ҡанға батырҙы, бөтә кейемдәре йыртылып бөттө. Кейеп торорлоҡ кейем менән һабын бирегеҙ,— тине, ти. Бай уға иҫке генә кейем биргән.

— Был кейемде кейеү түгел, тотоп та ҡарамаясаҡ,— тигән төлкө. — Бай яҡшы буҫтауҙан тегелгән кейем биргән. Төлкө егет янына барған. Егет, йыуынып, яңы кейемдәрен кейгәс, бай йортона килделәр, ти, былар. Егетте атаһы ла, ҡыҙы ла бик оҡшаттылар, ти. Аш яраштыра 'һалып, аш ултырттылар, ти. Аш янында егет, кейеменең матурлығына иҫе китеп, гел генә шуға ҡарап ултыра икән. Бай быны күҙәтеп ултырған-ултырған да: «Егет кейемгә риза түгел, ахыры»,— тип, уға өр-яңынан кейем тектереп биргән. Төлкө әйткәс кенә, егет гел кейеменә генә ҡарап ултырыуҙан тыйылды, ти. Шунда ла әлдән-әле ҡарап ала, ти.

Ҡайны йортонда өс көн ҡунаҡ булғас, егет ҡыҙҙы ла, ҡыҙҙың атаһы менән әсәһен дә ҡунаҡҡа алып ҡайтырға юлға сыҡты, ти. Төлкө быларҙан алда сабып бара, ти, юлда осраған бер көтөүсегә: «Урманбайҙың көтөүе тип әйтегеҙ»,— тип ҡушып бара, ти. Югереп бара торғас, төлкө урман эсендә ултырған үҙе бик ҙур, үҙе бик матур бер ой табып алды ла, шунда барып инде, ти. Барып инһә, ҡартайып бөткән әбей менән ҡыҙы ғына торалар, ти. Төлкө юлда осратҡан көтөүҙәр ҙә ошо әбейҙең көтөүҙәре булған икән. Төлкө әбей менән ҡыҙға әште һәйбәтләп аңлатып бирҙе, ти. Әбей менән ҡыҙ әйберҙәрен егеткә биреп тороп, үҙҙәре урманға сығып киттеләр, ти. Шул арала төлкөнөң ҡойроғон күрә килгән байҙар ҙа килеп төштө, ти. Йортто күргәс, бай эсенән генә: «Был кейәү бик бай кеше булып сыҡты лаһа. Уның йорто минекенә һис сағыштырғыһыҙ. Байлығымдың яртыһын бирмәксе инем. Ҡыҙым бик бәхетле булды былай булғас»,— тип уйлап алды, ти.

Ҡыҙҙың ата-әсәһе .өс көн ҡунаҡ булғас, ҡыҙҙы егеткә ҡалдырып, ҡайтып киттеләр, ти. Егет, кәләше, төлкө өсәүләшеп йәшәп ҡалдылар, ти. Бер аҙ йәшәгәс, төлкө:

— Инде минең үлер ваҡытым етеп килә. Мин үлгәс, мине ҡойма артына ташламаҫһың, ә һике аҫтына күмерһең,— тине, ти. Күп тә үтмәй егет, төлкөнөң үлеп ятҡанын күреп, үләкһәне ҡойма артына быраҡтырҙы, ти. Төлкө егетте һынамаҡ өсөн генә үлгән икән. Ул егет янына килгән дә:

— һине әҙәм иткән мин, кәләш алып биргән мин, йорт табып, һине оятыңдан ҡотҡарған мин. Шулай ҙа ҡәҙеремде белмәнең,— тип, егетте кәләше менән өйҙән ҡыуҙы ла сығарҙы, ти.

Егет кәләше менән ҡуян ҡыуышына ҡайтып китте, ти, ә төлкө урманда йәшәгән теге әбей менән ҡыҙҙы үҙ өйҙәренә эҙләп алып ҡайтты ла үҙе урманда йәшәргә булды, ти.

Алдар төлкө

Бер төлкө юл буйлап китеп барғанда, бер һарыҡ тояғы табып алған. Бер утар һымаҡ ергә барып еткәс, Әтәсғолдан йоҡ ларға фатир һораған, ти. Әтәсғол уға:

— Өйөм бик бәләкәй, һин һыйырлыҡ урын юҡ,— тигән, ти.

— Мин үҙем дә бәләкәймен. Үҙем һикелә бөгәрләнеп кенә ятырмын, ҡойроғомдо һике аҫтына тығырмын,— тигән төлкө.

Әтәсғол риза булған. Йоҡларға ятыр алдынан төлкө хужаға:

— Ошо һарыҡ тояғын берәй ергә ҡуйып тор әле! — тигән. Әтәсғол тояҡты һандыҡ артына һалып ҡуйган, ти. Төлкө

уның ҡайҙа ҡуйғанын ҡарап ҡына торған да, хужа йоҡлағас, тороп, тояҡты тышҡа сығарып йәшергән. Иртән торғас, төлкө Әтәсғолдан тояҡты таптыра башлаған. Эй эҙләгән хужа тояҡлы, эй эҙләгән, таба алмаған. Төлкө уға:

— Ярар, тояҡ булмаһа, уның, урынына бер тауыҡ бирерһең! — тигән.

Әтәсғол: «Йә башыма берәй бәләһе булыр», — тип ҡурҡҡан да төлкөгә тауыҡ биреп ҡотолған. Төлкө тауыҡты, юл ыңғайында тояҡты ла алып, сығып киткән.

Икенсе ауылға барып еткәс, ул Ҡаҙғәленән фатир һораған. Ҡаҙғәле ҡаршы килмәгән. Йоҡларға ятыр алдынан төлкө уға:

— Зинһар, ошо тауыҡты йыйып ҡуйсәле! — тигән.

Хужа уны ҡаралды артына йыйып ҡуйған. Төлкө был юлы ла хужаның ҡайҙа ҡуйғанын ҡарап ятҡан. Төндә тороп, тауыҡты икенсе урынға йәшергән. Иртә менән төлкө Ҡаҙғәленән тауыҡты һораған. Хужа ҡараһа, ҡуйған ерендә тауыҡ булмаған. Төлкө:

— Ярар, тауыҡ булмаһа, уның урынына һин бер ҡаҙ бир!— тигән.

Ҡаҙғәле: «Йә берәй бәләһе булыр», — тип, уға ҡаҙ биргән. Төлкө, тояҡты ла, тауыҡты ла, ҡаҙҙы ла алып, үҙ юлына киткән.

Төлкө, йәнә бер ауылға барып етеп, Мөгөҙбайҙап фатир һорап ингән. Мөгөҙбайға ҡаҙҙы иртәнгә тиклем һаҡларға ҡушҡан. Хужа ҡаҙҙы ситәүкә эсенә ултыртып ҡуйған. Төлкө йәнә, төнөн тороп, ҡаҙҙы тышҡа йәшереп ҡуйған. Иртән торғас, Мөгөҙбайҙан ҡаҙҙы таптыра башлаған; теге, күпме генә эҙләп ҡараһа ла, ҡаҙҙы таба алмаған. Шул саҡта төлкө:

— Ярар, улай булһа, ҡаҙ урынына бер үгеҙ бир, бирмәһәң, үҙеңде судҡа бирәм! — тигән.

Мөгоҙбай: «Суд бәләһе — эт бәләһе»,— тип, бер үгеҙен югертеп килтереп биргән.

Төлкө, үҙепең һарыҡ тояғын күтәреп, үгеҙен етәкләп, тауығын, ҡаҙын эйәртеп, өйөнә ҡайтып киткән.

Һыуыҡ төшкәс, уларҙың бөтәһен дә һуйып, бесән аҫтына йәшергән. Ә үгеҙ тиреһенә бесән тултырған да өй алдына баҫтырып ҡуйған.

Бер аҙ ғүмер үткәс, төлкөнөң өйө эргәһенән айыу менән бүре үтеп бара икән. Төлкө уларға:

— Барығыҙ әле, бер сана менән ҡамыт килтерегеҙ. Үгеҙҙе егеп урманға утынға барайыҡ,— тигән.

Айыу менән бүре, югереп барып, сана, ҡамыт килтергәндәр. Төлкө теге үгеҙҙе еккән дә өсәүләп санаға менеп ултырғандар.. Айыу менән бүре үгеҙҙе ҡыуа башлағандар, үгеҙ һис ыжламаған, бер урында тора биргән. Шул ваҡытта төлкө:

— Һеҙ, ебегәндәр, үгеҙҙе лә йөрөтә алмайһығыҙ! — тип, Айыу менән бүрегә асыуланған булып, сананан төшөп киткән.

— Беҙгә шул ғына кәрәк ине, сәнселеп кит! Бына хәҙер үгеҙҙең ҡойроғон күрерһең инде! — тип, бүре үгеҙҙең муйынынa барып та йәбешкән, айыу янбашына һелтәп ебәргән. Шул саҡта үгеҙҙең тиреһе бүҫелеп, эсендәге бесән әйләнеп килеп сыҡҡан.

Быны ситтән генә ҡарап торған төлкө:

— Бесән булһа ла, иттәй күреп ашағыҙ! — тип хихылдап,. ауыҙын йырып көлә икән.

Төлкө менән айыу

Борон бер заман бер айыу урманда турғай тотоп алды, ти.

— Туҡта әле, өсөйсө көн төлкө өйрәк тотоп алыуы менән маҡтанғайны. Мин дә уға барып маҡтанайым әле, — ти.

Айыу, тургайҙы тешләп, төлкө янына килде, ти. Төлкө уныщ турғай тешләп маҡтанырға уйлап килеүен әллә ҡайҙан уҡ һиҙеп тора ине, ти.

Төлкө:

— Айыу дуҫ, ҡапҡаның нимә була? — тип һораны, ти. Айыу тештәрен ҡыҫа биреп кепә:

— Турғай, — тине, ти. Төлкө:

— Айыу дуҫ, ишетмәйем. Бөгөп таш яҫтап йоҡлағайным, ҡолаҡтарым тонған, шәберәк әйтсе, — тигән булды, ти.

— Турғай, турғай!..

— Бер ҙә генә ишетмәйем шул. Ауыҙыңа һыу уртлаған кеүек һөйләйһең. Асығыраҡ әйтһәң ни була, айыу дуҫ?

Айыу был юлы, ауыҙын тултырып:

— Тур-ғай! — тигәйне, ауыҙындағы турғай пырр итеп осто ла китте, тп.

Төлкө:

— Ә, ишеттем, ишеттем, турғай тиһең икән,— тигән булды,

ти.

Айыу:

— Ишетеүен ишеттең дә бит, тик турғайҙы осорттоң шул,— тип һуҡранды, ти.

Шунан төлкө, аҡыл өйрәтмәксе булып:

— Маҡтана белмәйһең, айыу дуҫ! — тине, ти. — Дөрөҫөн әйткәндә, һин шыр алйот, һиңә турғай тип әйтмәҫкә, ә ҡош тиергә кәрәк ине. Шул саҡта тештәрең дә асылмаҫ, турғай ҙа осмаҫ ине.